Strona główna
Fabryki w centrum miasta i zieleni

Krajobraz miejsko-przemysłowy - Wyżyna Śląska

14/06/2018

Wyżyna Śląska jest najbardziej przekształconą przez człowieka krainą Polski. Przeważa na niej krajobraz przemysłowy, wtopiony w rozległe obszary zabudowy miejskiej.

Wyżyna Śląska jest krainą miast, kopalń i fabryk

Wyżyna Śląska jest najbardziej wysuniętą na zachód wyżyną Polski. Charakteryzuje się mało urozmaiconym ukształtowaniem terenu.

Około 250 lat temu całą Wyżynę Śląską porastały lasy. Była to kraina słabo zaludniona. Obecnie odnosi się wrażenie, że jest to jedno ogromne miasto, pełne osiedli mieszkaniowych i zakładów przemysłowych. Przyczyną tych zmian było odkrycie bogatych złóż węgla kamiennego, który od połowy XVIII w. zaczęto wykorzystywać jako źródło energii w fabrykach i gospodarstwach domowych. Pierwsza kopalnia węgla na Wyżynie Śląskiej powstała w 1751 r. Z biegiem lat otwierano następne, a w ślad za nimi uruchamiano kolejne zakłady przemysłowe. Wokół kopalń i fabryk budowano osiedla i miasteczka, które z czasem rozrastały się i łączyły, aż powstał z nich jeden obszar miejski, scalony gęstą siecią dróg i linii kolejowych.

Węgiel jest ważnym źródłem energii

Węgiel występuje w skorupie ziemskiej w postaci złóż węgla kopalnego (węgiel kamienny i węgiel brunatny), ropy naftowej, gazu ziemnego i asfaltu, a w niewielkich ilościach w postaci diamentów i grafitu.

Węgiel kamienny i węgiel brunatny są wykorzystywane jako paliwo do produkcji energii elektrycznej, jako opał oraz w przemyśle chemicznym. Polska jest krajem zasobnym w ich złoża - największe znajdują się na Wyżynie Śląskiej i na Wyżynie Lubelskiej. Wydobycie tych surowców w całości zaspokaja potrzeby polskiej energetyki.

Większość wydobywanej ropy naftowej przeznacza się do produkcji benzyny i olejów napędowych. Gaz ziemny, podobnie jak węgiel, jest wykorzystywany jako paliwo do produkcji energii elektrycznej. Polskie złoża ropy naftowej i gazu ziemnego są niewielkie. Krajowe wydobycie ropy naftowej zaspokaja tylko 5% potrzeb naszego kraju, a wydobycie gazu ziemnego -  33%. Dlatego oba te surowce musimy kupować za granicą - głównie w Rosji.

Jakie są skutki rozwoju przemysłu na Wyżynie Śląskiej?

Rozwój górnictwa i innych gałęzi przemysłu doprowadził do znacznych zniszczeń i silnego zanieczyszczenia środowiska przyrodniczego Wyżyny Śląskiej. Stanowi to ogromne zagrożenie dla zdrowia ludności zamieszkującej tę krainę. W ciągu ostatnich 20 lat wiele uczyniono, by zmienić ten stan rzeczy. Naprawienie szkód wyrządzanych w środowisku przez ponad 250 lat wymaga jednak dłuższego czasu. Niegdyś tylko niewielka część ścieków przemysłowych i miejskich była oczyszczana, co doprowadziło do silnego zanieczyszczenia rzek. Obecnie sytuacja ta uległa pewnej poprawie - wiele zakładów przemysłowych i miast wybudowało oczyszczalnie ścieków. Nadal jednak wodę pitną dla części mieszkańców Wyżyny Śląskiej sprowadza się rurociągami ze sztucznych jezior na Wiśle (głównie z utworzonego w 1956 r. Jeziora Goczałkowickiego).

Wyraźnej poprawie uległ stan powietrza na Wyżynie Śląskiej. Dzięki zastosowaniu nowoczesnych technologii w procesach produkcyjnych oraz instalowaniu filtrów na kominach kilkakrotnie zmniejszyła się ilość szkodliwych dla zdrowia pyłów i gazów emitowanych przez zakłady przemysłowe. Dużym problemem na obszarach, gdzie jest wiele fabryk i kopalń, są znaczne ilości odpadów usypywanych w hałdy. Wiele hałd przekształcono w tereny zielone, gdzie mieszkańcy Wyżyny Śląskiej mogą wypoczywać.

Nierozwiązanym do dzisiaj problemem są wydrążone pod ziemią, nieczynne już chodniki kopalń, które - mimo że zasypane piaskiem - zapadają się w wielu miejscach, grożąc zniszczeniem lub zawaleniem się stojących nad nimi budynków.

Warto wiedzieć

Diament i grafit (na zdjęciu) to czyste postaci węgla. Diament jest najtwardszą substancją występującą w przyrodzie, dlatego wykorzystuje się go m.in. do cięcia i szlifowania twardych materiałów. Oszlifowane diamenty (brylanty) wykorzystuje się w jubilerstwie.

Grafit ma barwę czarną lub stalowoszarą. Znalazł zastosowanie m.in. w produkcji tuszu i ołówków oraz jako składnik wytrzymałych tworzyw używanych do produkcji sprzętu sportowego oraz kadłubów statków i samolotów.

To najważniejsze!

■    Wyżyna Śląska charakteryzuje się mało urozmaiconym ukształtowaniem terenu.

■    Bogate złoża węgla kamiennego przyczyniły się do rozwoju przemysłu na Wyżynie Śląskiej.

■    Krajobraz Wyżyny Śląskiej jest w Polsce przykładem krajobrazu najbardziej przekształconego przez człowieka. Przeważają w nim zakłady przemysłowe i obszary miejskie. Największym miastem tej krainy są Katowice.

■    Wyżyna Śląska należy do najbardziej zanieczyszczonych krain w Polsce. Stan powietrza, wody i gleby ulega jednak stopniowej poprawie dzięki stosowaniu w przemyśle nowoczesnych technologii, montowaniu filtrów na kominach, budowaniu oczyszczalni ścieków, zagosęadacawywaniu hałd.